Doğum Kontrol Yöntemleri Nelerdir ve Nasıl Seçilir?
Doğum kontrol yöntemleri istenmeyen gebeliklerin önlenmesi amacıyla kullanılan çeşitli medikal ve bariyer yöntemlerini kapsar. Her yöntemin kendine özgü etkinlik oranı, avantajları, dezavantajları ve kontrendikasyonları bulunmaktadır. Doğru yöntem seçimi bireyin sağlık durumu, yaşam tarzı, gelecekteki doğurganlık planları ve kişisel tercihleri göz önünde bulundurularak yapılmalıdır.
Hormonal Yöntemler
Kombine oral kontraseptifler östrojen ve progesteron içeren günlük alınan haplar olup ovülasyonu baskılayarak, servikal mukusu koyulaştırarak ve endometriumu inceltere etki gösterir. Doğru kullanımda yüzde doksan dokuzun üzerinde etkinliğe sahiptir. Adet düzensizliğini tedavi etme, ağrılı adet semptomlarını azaltma ve akne kontrolü gibi ek faydalar sağlayabilir.
Sadece progesteron içeren mini haplar östrojen kullanamayan kadınlar için uygundur. Emzirme döneminde güvenle kullanılabilir. Depo enjeksiyonlar üç ayda bir uygulanan progesteron enjeksiyonlarıdır ve günlük hap almayı unutma riski olan kadınlar için pratik bir seçenektir. Hormonal yama ve vajinal halka diğer kombine hormonal yöntemler olup haftalık veya aylık kullanım kolaylığı sunar.
Rahim İçi Araçlar
Bakırlı rahim içi araç hormonsuz bir yöntem olup sperm hareketliliğini azaltarak ve implantasyonu engelleyerek kontrasepsiyon sağlar. On yıla kadar etkili olabilir ve yerleştirildikten sonra ek işlem gerektirmez. Adet kanamalarında artış ve kramp en sık bildirilen yan etkilerdir. Hormonal yöntemleri tercih etmeyen kadınlar için ideal bir seçenektir.
Levonorgestrel salınımlı rahim içi sistem progesteron hormonu salan ve beş yıla kadar etkili olan bir yöntemdir. Adet kanamalarını önemli ölçüde azaltır ve bazı kadınlarda adet kanamasını tamamen durdurabilir. Ağır adet kanaması tedavisinde de kullanılabilir. Her iki rahim içi aracın da yerleştirilmesi ve çıkarılması sağlık profesyoneli tarafından yapılmalıdır.
Bariyer Yöntemler
Erkek kondomu hem gebelik önleme hem de cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma sağlayan tek yöntemdir. Doğru kullanımda yüzde doksan sekiz etkinliğe sahiptir ancak tipik kullanımda etkinlik yüzde seksen beşe düşebilir. Lateks alerjisi olan bireyler için poliüretan veya poliizogren alternatifler mevcuttur.
Kadın kondomu vajinaya yerleştirilen ve hem gebelik hem enfeksiyon koruması sağlayan bir bariyer yöntemidir. Diyafram ve servikal kap serviksi kapatan ve spermisit ile birlikte kullanılan yöntemlerdir. Spermisitler tek başlarına düşük etkinliğe sahiptir ancak bariyer yöntemlerle birlikte kullanıldığında korumayı artırır. Kontraseptif sünger spermisit emdirilmiş bir sünger olup bariyer ve kimyasal korumayı bir arada sunar.
Uzun Etkili Geri Dönüşümlü Yöntemler
Deri altı implantlar kolun iç kısmına yerleştirilen ve üç yıla kadar etkili olan progesteron salınımlı çubuklardır. Yüzde doksan dokuzun üzerinde etkinlikle en güvenilir yöntemler arasında yer alır. Günlük hatırlama gerektirmez ve çıkarıldıktan sonra doğurganlık hızla geri döner. Düzensiz kanama en sık bildirilen yan etkidir.
Rahim içi araçlar da uzun etkili geri dönüşümlü yöntemler kategorisinde değerlendirilir. Bu yöntemler uzun süreli kontrasepsiyon isteyen ancak kalıcı yöntem istemeyen kadınlar için idealdir. Gençler ve doğum yapmamış kadınlar dahil her yaş grubunda güvenle kullanılabilir. Uzun etkili yöntemlerin maliyet etkinliği kısa süreli yöntemlere göre daha yüksektir.
Kalıcı Yöntemler
Tüp ligasyonu kadınlarda fallop tüplerinin bağlanması veya kesilmesi ile gerçekleştirilen cerrahi bir yöntemdir. Geri dönüşümsüz olarak kabul edilir ve doğurganlık planı tamamlanmış kadınlar için uygundur. Laparoskopik yöntemle minimal invaziv olarak yapılabilir. Ektopik gebelik riskini de azaltır.
Vazektomi erkeklerde vas deferensin kesilmesi ile gerçekleştirilen kalıcı kontrasepsiyon yöntemidir. Lokal anestezi altında kısa sürede yapılabilen bir işlemdir. Etkinliğin başlaması için işlem sonrası belirli sayıda boşalma veya belirli bir süre geçmesi ve sperm analizi ile doğrulanması gerekir. Cinsel fonksiyon ve hormon düzeylerini etkilemez.
Doğal Aile Planlaması
Takvim yöntemi adet döngüsünün takibiyle ovülasyon zamanının tahmin edilmesine dayanır. Bazal vücut ısısı yöntemi ovülasyon sonrası vücut ısısındaki hafif artışı izler. Servikal mukus yöntemi mukus kalitesi ve miktarındaki değişiklikleri değerlendirir. Semptomtermal yöntem bu göstergeleri birlikte kullanarak ovülasyonun doğru belirlenmesini amaçlar.
Doğal yöntemler hormonal veya mekanik müdahale istemeyen çiftler için bir seçenektir. Ancak etkinlikleri diğer yöntemlere göre düşüktür ve düzensiz adet döngüsü olan kadınlarda güvenilirliği azalır. Laktasyonel amenore yöntemi emziren annelerde ilk altı ay boyunca belirli koşullar sağlandığında yüksek etkinlik gösterir. Geri çekme yöntemi en az güvenilir yöntemler arasında yer alır ve birincil kontrasepsiyon olarak önerilmez.
Yöntem Seçiminde Dikkat Edilecekler
Yöntem seçiminde bireyin yaşı, genel sağlık durumu, sigara kullanımı ve kronik hastalıkları değerlendirilmelidir. Tromboz öyküsü, migren ile aura, kontrolsüz hipertansiyon ve meme kanseri öyküsü kombine hormonal yöntemler için kontrendikasyonlar arasındadır. Emzirme döneminde östrojen içeren yöntemler önerilmez.
Gelecekteki doğurganlık planları yöntem seçimini etkiler. Kısa süre içinde gebelik planlayan bireyler kısa etkili yöntemleri tercih edebilir. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riski olan bireylerde bariyer yöntemin ek olarak kullanılması önerilir. Yaşam tarzı ve uyum kapasitesi de göz önünde bulundurulmalıdır. Günlük hap almayı hatırlamakta zorlanan bireyler uzun etkili yöntemlerden fayda görebilir. Sağlık profesyoneli ile yapılan bireysel danışmanlık en uygun yöntemin belirlenmesinde temel adımdır.